חזור לתיקייה: 01040032 - חשבון אינפיניטסימלי 2מ'

1 - אינטגרל לא מסויים

חיפוש בתיקיה
Ctrl K
לחץ כאן או הקש Ctrl K כדי לחפש בכל התיקיה
  • כללי
  • אינטגרציה בחלקים
  • אינטגרל של פונקציה רציונלית
  • שיטת ההצבה

1 - אינטגרל לא מסויים

01040032

חשבון אינפיניטסימלי 2מ'

רשימות הרצאה לקריאה בשבת

אינטגרל לא מסויים

הופק מתוך תקיית התואר של שקד

uni-folder.vercel.app

הגדרה 1 (פונקציה קדומה)

F(x)F(x)F(x) נקראת פונקציה קדומה של f(x)f(x)f(x) בקטע III אם F′(x)=f(x)F'(x)=f(x)F′(x)=f(x).

כלומר, פונקציה קדומה היא הפעולה ההפוכה לנגזרת שלפעמים קוראים לה אנטי-נגזרת.
נגזרת של פונקציה היא יחידה. היא הגבול כפי שראינו באינפי 1. אך הפעולה ההפוכה היא לא יחידה. נניח ויש לנו גרף עם שיפוע מסויים, הזזה של אותו הגרף למעלה תהיה בדיוק עם אותו השיפוע ולכן יהיו להן בדיוק אותה נגזרת.

משפט

תהי FFF פונקציה קדומה של fff בקטע III.
אזי, אוסף כל הפונקציות הקדומות של fff בקטע III הוא {F(x)+c  ∣  c∈R}{\Large\{} F(x)+c {\;\Big|\;} c \in \mathbb{R} \Large\}{F(x)+c​c∈R}

המשפט אומר שני דברים:

  1. כל פונקציה כזו היא פונקציה קדומה של fff.
  2. אלו כל הפונקציות הקדומות

כעת, נדרש להוכיח את שניהם.

הוכחה:
לכל c∈Rc \in \mathbb{R}c∈R מתקיים (F(x)+c)′=f(x)(F(x)+c)'=f(x)(F(x)+c)′=f(x). (לפי כללי גזירה)
בנוסף, תהי G(x)G(x)G(x) פונקציה קדומה אחרת של fff.
נסמן: H=G−FH=G-FH=G−F. אזי,

H′=G′−F′=f−f=0H'=G'-F'=f-f=0H′=G′−F′=f−f=0

לכן, לפי מסקנה מלגרנז', H=cH=cH=c עבור איזשהו c∈Rc \in \mathbb{R}c∈R. לכן, G−F=cG-F=cG−F=c. כלומר, G=F+cG=F+cG=F+c
∎

כלומר, אם לפונקציה יש פונקציה קדומה(ולא לכל הפונקציות יש) אז יש לה ∞\infty∞ פונקציות קדומות.

הגדרה (סימון)

אוסף הפונקציות הקדומות של fff מסומנן על ידי

∫f(x)dx\int f(x)dx∫f(x)dx

צריך לזכור שכאשר רואים את הסימון הזה, לא מדובר בפונקציה אחת אלא במשפחה של פונקציות.

דוגמה

∫cos⁡xdx=sin⁡x+c∫sin⁡xdx=−cos⁡x+c\int \cos xdx=\sin x+c \qquad \int \sin xdx=-\cos x+c∫cosxdx=sinx+c∫sinxdx=−cosx+c ∫exdx=ex+c∫xdx=x22+cn≠−1,∫xndx=xn+1n+1+c\int e^xdx=e^x+c \qquad \int xdx=\frac{x^2}{2}+c \qquad n\neq-1, \int x^ndx=\frac{x^{n+1}}{n+1}+c∫exdx=ex+c∫xdx=2x2​+cn=−1,∫xndx=n+1xn+1​+c ∫11+x2dx=arctan⁡x+c−1<x<1,∫dx1−x2=arcsin⁡x+cx≠0,∫1xdx=ln⁡∣x∣+c\int \frac{1}{1+x^2}dx=\arctan x+c \qquad -1<x<1, \int \frac{dx}{\sqrt{ 1-x^2 }}=\arcsin x+c \qquad x\neq0,\int \frac{1}{x}dx=\ln |x|+c∫1+x21​dx=arctanx+c−1<x<1,∫1−x2​dx​=arcsinx+cx=0,∫x1​dx=ln∣x∣+c

בדיקה על ידי גזירה: (תמיד כדאי לעשות)

ln⁡∣x∣={ln⁡xx>0ln⁡(−x)x<0  ⟹  (ln⁡∣x∣)′={1xx>01−x⋅(−1)x<0=1x\ln |x|=\begin{cases} \ln x & x> 0 \\ \ln(-x) & x<0 \end{cases} \implies (\ln |x|)'=\begin{cases} \frac{1}{x} & x> 0 \\ \frac{1}{-x}\cdot (-1) & x<0 \end{cases}=\frac{1}{x}ln∣x∣={lnxln(−x)​x>0x<0​⟹(ln∣x∣)′={x1​−x1​⋅(−1)​x>0x<0​=x1​
הערה

האינטגרלים הנ"ל נקראים אינטגרלים מידיים ונראה אותם הרבה בהמשך הקורס וגם נוכיח את חלקם.

משפט (ליניאריות)

יהיו f,g:R→Rf,g:\mathbb{R}\to \mathbb{R}f,g:R→R בעלות פונקציות קדומות. אזי:

1.  ∫(f(x)+g(x))dx=∫f(x)dx+∫g(x)dx2.  ∀α∈R:  ∫αf(x)dx=α∫f(x)dx\begin{align*} 1.\; & \int (f(x)+g(x))dx=\int f(x)dx+\int g(x)dx \\ 2.\; & \forall \alpha \in \mathbb{R}:\; \int \alpha f(x)dx=\alpha\int f(x)dx \end{align*}1.2.​∫(f(x)+g(x))dx=∫f(x)dx+∫g(x)dx∀α∈R:∫αf(x)dx=α∫f(x)dx​

הוכחה:
נתון כי ל-f,gf,gf,g פונקציות קדומות. נסמנם F,GF,GF,G בהתאמה.
נסמן H(x)=F(x)+G(x)H(x)=F(x)+G(x)H(x)=F(x)+G(x) ואז:

H′(x)=↓כללי גזירהF′(x)+G′(x)=f(x)+g(x)H'(x) \underset{\begin{matrix} \downarrow \\ \R{\text{כללי גזירה}} \end{matrix}}{=}F'(x)+G'(x)=f(x)+g(x)H′(x)↓כללי גזירה​=​F′(x)+G′(x)=f(x)+g(x) ∫f(x)dx+∫g(x)dx=↓הגדרת אינטגרלF(x)+G(x)=H(x)=↓הגדרת אינטגרל∫H′(x)dx=∫(f(x)+g(x))dx\int f(x)dx+\int g(x)dx \underset{\begin{matrix} \downarrow \\ \R{\text{הגדרת אינטגרל}} \end{matrix}}{=} F(x)+G(x)=H(x) \underset{\begin{matrix} \downarrow \\ \R{\text{הגדרת אינטגרל}} \end{matrix}}{=}\int H'(x)dx=\int (f(x)+g(x))dx∫f(x)dx+∫g(x)dx↓הגדרת אינטגרל​=​F(x)+G(x)=H(x)↓הגדרת אינטגרל​=​∫H′(x)dx=∫(f(x)+g(x))dx

יהי α∈R\alpha \in \mathbb{R}α∈R. נגדיר K(x)=αF(x)K(x)=\displaystyle \alpha F(x)K(x)=αF(x). אזי:

K′(x)=(αF(x))′=↓כללי גזירהαF′(x)=αf(x)K'(x)=(\alpha F(x))' \underset{\begin{matrix} \downarrow \\ \R{\text{כללי גזירה}} \end{matrix}}{=}\alpha F'(x)=\alpha f(x)K′(x)=(αF(x))′↓כללי גזירה​=​αF′(x)=αf(x) α∫f(x)dx=↓הגדרת אינטגרלαF(x)=K(x)=↓הגדרת אינטגרל∫K′(x)dx=∫αf(x)dx\alpha \int f(x)dx \underset{\begin{matrix} \downarrow \\ \R{\text{הגדרת אינטגרל}} \end{matrix}}{=}\alpha F(x)=K(x) \underset{\begin{matrix} \downarrow \\ \R{\text{הגדרת אינטגרל}} \end{matrix}}{=} \int K'(x)dx=\int\alpha f(x)dxα∫f(x)dx↓הגדרת אינטגרל​=​αF(x)=K(x)↓הגדרת אינטגרל​=​∫K′(x)dx=∫αf(x)dx

∎

דוגמה (אינטגרל כמעט מיידי)

∫x41+x2dx=∫x4−1+11+x2dx=∫(x2−1)(x2+1)x2+1+1x2+1dx=\int \frac{x^4}{1+x^2}dx=\int \frac{x^4-1+1}{1+x^2}dx=\int \frac{(x^2-1)(x^2+1)}{x^2+1}+\frac{1}{x^2+1}dx=∫1+x2x4​dx=∫1+x2x4−1+1​dx=∫x2+1(x2−1)(x2+1)​+x2+11​dx= ∫(x2−1)(x2+1)x2+1dx+∫1x2+1dx=∫x2dx−∫1dx+∫11+x2dx=x33−x+arctan⁡x  +  c\int\frac{(x^2-1)\cancel{ (x^2+1) }}{\cancel{ x^2+1 }}dx+\int \frac{1}{x^2+1}dx=\int x^2dx-\int1dx+\int \frac{1}{1+x^2}dx=\frac{x^3}{3}-x+\arctan x {\; \color{red}+\; c}∫x2+1(x2−1)(x2+1)​dx+∫x2+11​dx=∫x2dx−∫1dx+∫1+x21​dx=3x3​−x+arctanx+c
משפט

תהי f(x):R→Rf(x):\mathbb{R}\to \mathbb{R}f(x):R→R כך ש-f(x)≠0f(x)\neq 0f(x)=0. אזי:

∫f′(x)f(x)dx=ln⁡∣f(x)∣+c\int \frac{f'(x)}{f(x)}dx=\ln |f(x)|+c∫f(x)f′(x)​dx=ln∣f(x)∣+c

נבדוק זאת ע"י גזירה:

(ln⁡∣f(x)∣+c)′={f′(x)f(x)x>0−f′(x)−f(x)x<0=f′(x)f(x)(\ln|f(x)|+c)'=\begin{cases} \frac{f'(x)}{f(x)} & x>0 \\ \frac{-f'(x)}{-f(x)} & x<0 \end{cases}=\frac{f'(x)}{f(x)}(ln∣f(x)∣+c)′={f(x)f′(x)​−f(x)−f′(x)​​x>0x<0​=f(x)f′(x)​

הוכחה:
גזירה לפי כלל השרשרת.

(ln⁡∣f(x)∣+c)′=∣f′(x)∣∣f(x)∣=f′(x)f(x)(\ln |f(x)|+c)'=\frac{|f'(x)|}{|f(x)|}=\frac{f'(x)}{f(x)}(ln∣f(x)∣+c)′=∣f(x)∣∣f′(x)∣​=f(x)f′(x)​

נסמן F∗(x)=∫f′(x)f(x)dx\displaystyle F^*(x)=\int \frac{f'(x)}{f(x)}dxF∗(x)=∫f(x)f′(x)​dx ואז:

(F∗(x))′=f′(x)f(x)=(ln⁡∣f(x)∣+c)′(F^*(x))'=\frac{f'(x)}{f(x)}=(\ln |f(x)|+c)'(F∗(x))′=f(x)f′(x)​=(ln∣f(x)∣+c)′ ∫f′(x)f(x)dx=F∗(x)=∫(F∗(x))′dx=∫(ln⁡∣f(x)∣+c)′dx=ln⁡∣f(x)∣+c\int \frac{f'(x)}{f(x)}dx=F^*(x)=\int (F^*(x))'dx=\int (\ln |f(x)|+c)'dx=\ln |f(x)|+c∫f(x)f′(x)​dx=F∗(x)=∫(F∗(x))′dx=∫(ln∣f(x)∣+c)′dx=ln∣f(x)∣+c

∎

דוגמה (עוד דוגמה של אינטגרל כמעט מיידי)

∫tan⁡xdx=∫sin⁡xcos⁡xdx=↓המשפט הנ"ל−ln⁡∣cos⁡x∣+c\int \tan xdx=\int \frac{\sin x}{\cos x}dx \underset{\begin{matrix} \downarrow \\ \R{\text{המשפט הנ"ל}} \end{matrix}}{=}-\ln |\cos x|+c∫tanxdx=∫cosxsinx​dx↓המשפט הנ"ל​=​−ln∣cosx∣+c
הערה

לא לכל fff יש פונקציה קדומה. לדוגמה:

לפי משפט דרבו, הפונקציה הנ"ל לא יכולה להיות נגזרת ולכן אין לה פונקציה קדומה.
הפונקציה הקדומה אינה יכולה להיות הפונקציה הבאה שכן היא(הפונקציה הבאה) לא גזירה ב-000.

אינטגרציה בחלקים

יהיו שתי פונקציות u,vu,vu,v. אזי לפי נגזרת של מכפלה:

(uv)′=(u(x)⋅v(x))′=u′v+uv′(uv)'=(u(x)\cdot v(x))'=u'v+uv'(uv)′=(u(x)⋅v(x))′=u′v+uv′

נפעיל על שני האגפים אינטגרל(לפי ליניאריות נוכל להגיע לצורה הבאה):

uv+c=∫u′v+∫uv′uv+c=\int u'v+\int uv'uv+c=∫u′v+∫uv′ ⇓−העברת אגפים\qquad \qquad \qquad \Downarrow - \R{\text{העברת אגפים}}⇓−העברת אגפים ∫uv′=uv−∫u′v\int uv'=uv-\int u'v∫uv′=uv−∫u′v
משפט (שהוכחנו הרגע)

יהיו u,v:R→Ru,v:\mathbb{R}\to \mathbb{R}u,v:R→R בעלות פונקציה קדומה וגזירות. אזי:

∫uv′=uv−∫u′v\int uv'=uv-\int u'v∫uv′=uv−∫u′v
דוגמה

∫xexdx  ⟹  u=xv′=exu′=1v=ex  ⟹  ∫xexdx=xex−∫exdx=xex−ex+c\int xe^xdx \implies \begin{matrix} u=x & v'=e^x \\ u'=1 & v=e^x \end{matrix} \implies \int xe^xdx=xe^x-\int e^xdx=xe^x-e^x+c∫xexdx⟹u=xu′=1​v′=exv=ex​⟹∫xexdx=xex−∫exdx=xex−ex+c

מומלץ תמיד לרשום מי זה uuu ומי זה vvv גם כשכבר סופר מיומנים באינטגרציה בחלקים.
נבדוק באמצעות נגזרת:

(xex−ex+c)′=ex+xex−ex=xex(xe^x-e^x+c)'=e^x+xe^x-e^x=xe^x(xex−ex+c)′=ex+xex−ex=xex

כנדרש.

דוגמה

∫excos⁡xdx  ⟹  v′=exu=cos⁡xv=exu′=−sin⁡x  ⟹  ∫excos⁡xdx=excos⁡x+∫exsin⁡xdx\int e^x\cos xdx\implies \begin{matrix} v'=e^x & u=\cos x \\ v=e^x & u'=-\sin x \end{matrix}\implies \int e^x\cos xdx=e^x\cos x+\int e^x\sin xdx∫excosxdx⟹v′=exv=ex​u=cosxu′=−sinx​⟹∫excosxdx=excosx+∫exsinxdx

עכשיו יש רגע של התלבטות - קיבלנו משהו שנראה באותה רמת קושי כמו שהתחלנו איתו. בואו ננסה עוד פעם(רק צריך להיזהר מהמלכודת של לעשות את אותו הדבר שוב ושוב כמו בלופיטל)

u=sin⁡xv′=exu′=cos⁡xv=ex  ⟹  excos⁡x+∫exsin⁡xdx=excos⁡x+exsin⁡x−∫excos⁡xdx\begin{matrix} u=\sin x & v'=e^x \\ u'=\cos x & v=e^x \end{matrix}\implies e^x\cos x+\int e^x\sin xdx=e^x\cos x+e^x\sin x-\int e^x\cos xdxu=sinxu′=cosx​v′=exv=ex​⟹excosx+∫exsinxdx=excosx+exsinx−∫excosxdx

נשים לב כי הגענו לאינטגרל שהתחלנו ממנו. נשים לב בנוסף כי אנחנו יכולים להעביר אגף ולכן:

2∫excos⁡xdx=excos⁡x+exsin⁡x+c  ⟹  ∫excos⁡xdx=excos⁡x+exsin⁡x2+c2\int e^x\cos xdx=e^x\cos x+e^x\sin x+c \implies \int e^x\cos xdx=\frac{e^x\cos x+e^x\sin x}{2}+c2∫excosxdx=excosx+exsinx+c⟹∫excosxdx=2excosx+exsinx​+c
דוגמה

∫arctan⁡xdx=∫1⋅arctan⁡xdx  ⟹  v′=1u=arctan⁡xv=xu′=11+x2\int \arctan xdx=\int 1\cdot \arctan xdx\implies \begin{matrix} v'=1 & u=\arctan x \\ v=x & u'=\frac{1}{1+x^2} \end{matrix}∫arctanxdx=∫1⋅arctanxdx⟹v′=1v=x​u=arctanxu′=1+x21​​ ∫1⋅arctan⁡xdx=xarctan⁡x−∫x1+x2dx=xarctan⁡x−12ln⁡∣1+x2∣+c\int 1\cdot \arctan xdx=x \arctan x-\int \frac{x}{1+x^2}dx=x\arctan x-\frac{1}{2}\ln |1+x^2|+c∫1⋅arctanxdx=xarctanx−∫1+x2x​dx=xarctanx−21​ln∣1+x2∣+c

נבדוק באמצעות גזירה:

(xarctan⁡x−12ln⁡∣1+x2∣+c)′=HW\left( x \arctan x-\frac{1}{2}\ln |1+x^2|+c \right)'= HW(xarctanx−21​ln∣1+x2∣+c)′=HW

אינטגרל של פונקציה רציונלית

הערה

בתרגול: אינטגרל של פונקציה רציונלית.
אני אוסיף את המשפטים מהתרגול פה למטה:

שיטת ההצבה

דוגמה

∫sin⁡2xcos⁡xdx=(t=sin⁡xdtdx=cos⁡x⇓−ההצדקה במשפט שיבואdt=cos⁡xdx)∫t2dt=t33+c=sin⁡3x3+c\int \sin^2x\cos xdx \underset{\begin{pmatrix} t=\sin x \\ \frac{dt}{dx}=\cos x \\ \Downarrow - \R{\text{ההצדקה במשפט שיבוא}} \\ dt=\cos xdx \end{pmatrix}}{=} \int t^2dt=\frac{t^3}{3}+c=\frac{\sin^3x}{3}+c∫sin2xcosxdx​t=sinxdxdt​=cosx⇓−ההצדקה במשפט שיבואdt=cosxdx​​=​∫t2dt=3t3​+c=3sin3x​+c

בואו נשתכנע שזה נכון באמצעות גזירה:

(sin⁡3x3+c)′=3sin⁡2xcos⁡x3=sin⁡2xcos⁡x\left( \frac{\sin^3x}{3}+c \right)'=\frac{3\sin^2x\cos x}{3}=\sin^2x\cos x(3sin3x​+c)′=33sin2xcosx​=sin2xcosx
דוגמה

∫2xex2dx=(t=x2dt=2xdx)∫etdt=et+c=ex2+c\int 2xe^{x^2}dx \underset{\begin{pmatrix} t=x^2 \\ dt=2xdx \end{pmatrix}}{=}\int e^tdt=e^t+c=e^{x^2}+c∫2xex2dx(t=x2dt=2xdx​)=​∫etdt=et+c=ex2+c

המשפט שנראה, שנקרא שיטת ההצבה, הוא הדואלי של כלל השרשרת(כמו שאינטגרציה בחלקים זה הדואלי של נגזרת של מכפלה)

משפט (שיטת ההצבה)

תהי f:I→Rf:I\to \mathbb{R}f:I→R בעלת פונקציה קדומה ב-III ותהי x=φ(t),  φ:J→Ix=\varphi(t),\;\varphi:J\to Ix=φ(t),φ:J→I גזירה והפיכה. אזי:

∫f(x)dx=∫f(φ(t))φ′(t)dt\int f(x)dx=\int f(\varphi(t))\varphi'(t)dt∫f(x)dx=∫f(φ(t))φ′(t)dt

הוכחה:
נסמן ב-FFF פונקציה קדומה של fff.

(F(φ(t)))′=F′(φ(t))⋅φ′(t)=f(φ(t))φ′(t){\Large(}F(\varphi(t)){\Large)}'=F'(\varphi(t))\cdot \varphi'(t)=f(\varphi(t))\varphi'(t)(F(φ(t)))′=F′(φ(t))⋅φ′(t)=f(φ(t))φ′(t)

נפעיל אינטגרל על שני האגפים:

∫f(φ(t))φ′(t)dt=F(φ(t))+c=F(x)+c=∫f(x)dx\int f(\varphi(t))\varphi'(t)dt=F(\varphi(t))+c=F(x)+c=\int f(x)dx∫f(φ(t))φ′(t)dt=F(φ(t))+c=F(x)+c=∫f(x)dx

∎

הערה

אנו דורשים ש-φ\varphiφ תהיה הפיכה על מנת שנוכל להשתמש גם בכיוון של t=φ−1(x)t=\varphi^{-1}(x)t=φ−1(x) כפי שעשינו בדוגמות ממקודם.

דוגמה

x>0,∫xx+1dx=↓שיטת ההצבה(t=xx=t2  ←  φ(t)dx=2tdt)∫tt2+12tdt=2∫t2t2+1dt=2∫t2−1+1t2+1dt=x>0, \int \frac{\sqrt{ x }}{x+1}dx \underset{\begin{matrix} \downarrow \\ \R{\text{שיטת ההצבה}} \\ \begin{pmatrix} t=\sqrt{ x } \\ x=t^2\; \leftarrow\; \varphi(t) \\ dx=2tdt \end{pmatrix} \end{matrix}}{=}\int \frac{t}{t^2+1}2tdt=2\int \frac{t^2}{t^2+1}dt=2\int \frac{t^2-1+1}{t^2+1}dt=x>0,∫x+1x​​dx↓שיטת ההצבה​t=x​x=t2←φ(t)dx=2tdt​​​=​∫t2+1t​2tdt=2∫t2+1t2​dt=2∫t2+1t2−1+1​dt=

זה אותו פעלול שראינו קודם.

∫t2+1t2+1dt−∫1t2+1dt=t−arctan⁡t+c=2t−2arctan⁡t+c=2x−2arctan⁡x+c\int \frac{t^2+1}{t^2+1}dt-\int \frac{1}{t^2+1}dt=t-\arctan t+c =2t-2\arctan t+c=2\sqrt{ x }-2\arctan \sqrt{ x }+c∫t2+1t2+1​dt−∫t2+11​dt=t−arctant+c=2t−2arctant+c=2x​−2arctanx​+c
תרגיל

תעשו את ∫e−∣x∣dx\int e^{-|x|}dx∫e−∣x∣dx. יהיה משהו מאוד דומה בגליון בית.

דוגמה

∫tan⁡xdx=∫sin⁡xcos⁡xdx=↓אינטגרציה בחלקים(v′=sin⁡xu=1cos⁡xv=−cos⁡xu′=−1cos⁡2x(−sin⁡x))−1+∫sin⁡xcos⁡xdx=−1+∫tan⁡xdx\int \tan xdx=\int \frac{\sin x}{\cos x}dx \underset{\begin{matrix} \downarrow \\ \R{\text{אינטגרציה בחלקים}} \\ \begin{pmatrix} v'=\sin x & u=\frac{1}{\cos x} \\ v=-\cos x & u'=-\frac{1}{\cos^2x}(-\sin x) \end{pmatrix} \end{matrix}}{=}-1+\int \frac{\sin x}{\cos x}dx=-1+\int \tan xdx∫tanxdx=∫cosxsinx​dx↓אינטגרציה בחלקים(v′=sinxv=−cosx​u=cosx1​u′=−cos2x1​(−sinx)​)​=​−1+∫cosxsinx​dx=−1+∫tanxdx

אם ננסה לצמצם כמו ממקודם נקבל ש-0=−10=-10=−1 והכל נשבר. רק שבעצם זה בכלל 0+c=−1+c0+c=-1+c0+c=−1+c שזה נכון כי זו אותה משפחה של פונקציות.